GO! Politics: Geweld in videogames

Special | 31 mei 2010 - Moet er een verbod komen op gewelddadige games? Dat is een vraag die de afgelopen jaren vaak is gesteld. Games zouden jongeren agressiever maken en aanzetten tot het plegen van geweld. De afgelopen jaren zijn er verschillende onderzoeken geweest die de effecten van games in kaart moesten brengen. Toch heerst er nog altijd een scheef beeld over wat gaming met ons doet. Veel mensen begrijpen niet waarom gamers graag gewelddadige games spelen. Zijn wij nu echt allemaal potentiële moordenaars of is er een hype gecreëerd waar de game-industrie nog steeds last van ondervind?

Door Paul van den Hogen

Waarom spelen wij gewelddadige games?
Het is voor veel mensen moeilijk te bevatten waarom gamers virtuele personages op de meest gruwelijke manieren willen omleggen. Games als Grand Theft Auto, Call of Duty: Modern Warfare 2, Hitman, Manhunt en Carmaggedon zijn gedurende de afgelopen 15 jaar vaak in het nieuws gekomen vanwege hun extreem gewelddadige en soms sadistische inhoud. “Waarom zou iemand zo’n spel willen spelen,” is een vraag die je veel mensen hoort stellen. Uit onze enquête onder Gaming Only bezoekers is gebleken dat men deze games puur voor de ontspanning en het plezier speelt. De voornaamste reden tot het spelen van videogames is dat spelers de mogelijkheid krijgen om activiteiten te ondernemen die men in het echte leven nooit zou kunnen of mogen doen.

Van de bijna 500 mensen die de enquête hebben ingevuld gaf slechts 10% aan dat zij geweld in games ooit als schokkend hebben ervaren. Eén van de ondervraagden gaf bijvoorbeeld aan dat hij games vaak niet als schokkend heeft ervaren, maar juist als adembenemend. Als voorbeeld haalt hij het controversiële level in Call of Duty: Modern Warfare 2 aan. “Het belichten van de 'verkeerde' kant in de missie ‘No Russian’ gaf mij een prikkel om na te denken over deze gruweldaden en het was eerder een 'morele les' dan een aanstootgevende ervaring.” Toch waren er ook mensen die gewelddadige games soms te ver vinden gaan. In totaal gaf 13% van de ondervraagde gamers aan dat gewelddadige games in extreme gevallen verboden zouden moeten worden.

Polygonen neerschieten?
Niels ’t Hooft, journalist, schrijver en hoofdredacteur van Bashers.nl is van mening dat gamers gewend zijn aan gewelddadige videogames omdat men is opgegroeid met dat soort type videogames. Volgens ’t Hooft heerst er een generatiekloof tussen jongeren en ouders, die niet zijn opgegroeid met gaming en angst hebben voor het onbekende. “Wij zijn gewend om aan de slag te gaan met schietgames, maar er zijn ook mensen die dat niet zijn. Zij schrikken er erg van, omdat zij op een fundamenteel niveau niet snappen waarom wij dit soort games leuk vinden.”

Daarnaast benadrukt Niels ’t Hooft het feit dat het spelen van gewelddadige videogames steeds abstracter wordt naarmate je deze langer speelt. Je schudt als het ware de aankleding af (geweer, vijand, doden) en het draait steeds meer om het richten, het volgen en het raken van je tegenstander. Gamers zijn vooral bezig met de abstracte handeling van doelwitten volgen en punten scoren. Het voelt niet aan als moorden. “Je schiet als het ware polygonen (3D-modellen) neer”, aldus ’t Hooft. Hoewel dit in feite klopt is het te begrijpen dat veel mensen bang zijn voor het fenomeen gaming.

Niels ’t Hooft zelf vond de vliegveldscene in Modern Warfare 2 in tegenstelling tot veel bezoekers van Gaming Only erg meevallen. Wat hem betreft mocht ontwikkelaar Infinity Ward nog iets verder gaan. In Modern Warfare 2 worden volgens Niels allerlei filmtechnieken gebruikt om duidelijk te maken dat het niet tof is om massamoord te plegen. Zo wordt er gebruik gemaakt van dramatische muziek, vertraagde bewegingen en een grauwe beeldfilter. “De makers hebben al die methodes toegepast om hun punt duidelijk te maken, terwijl het speltechnisch veel interessanter was geweest als je wel de keuze had gehad of je wel of niet met de terroristen had samengewerkt. Dan had je echt hele interessante morele keuzes gekregen.” In Call of Duty: Modern Warfare 2 heb je namelijk niet de keuze om zelf een massaslachting te beginnen, je krijgt enkel de mogelijkheid om je mede terroristen te volgen.

Toename in geweld?
Dan heerst er natuurlijk de vraag of dit soort scènes gewenst zijn. De laatste jaren is er sowieso vaak geroepen dat er een toename van geweld in videogames is en dat dit niet gewenst is. PvdA Tweede Kamerlid Jeroen Dijsselbloem kan zich vinden in deze uitspraken. Wij spraken met Dijsselbloem in het Tweede Kamergebouw over de kwestie geweld in games. Volgens Dijsselbloem zijn games in de loop der jaren steeds realistischer geworden. Vooral de jongere gamers kunnen hierdoor beïnvloed worden omdat de mogelijkheid bestaat dat men de realiteit niet meer van de virtualiteit kan onderscheiden. In zijn kantoor onderbouwde Dijsselbloem deze stelling door er het onderzoek van Peter Nikken bij te pakken. Peter Nikken heeft alle literatuur over de invloed van videogames van de afgelopen jaren geanalyseerd. Uit zijn onderzoek (mediageweld en kinderen {2007}) blijkt dat het wel degelijk aannemelijk is dat er aan de confrontatie van mediageweld met minderjarigen serieuze risico’s kunnen kleven. Zowel op korte als op lange termijn. Bovendien worden de risico’s groter naarmate kinderen jonger zijn en gedurende een langere periode gamen. Ook is Dijsselbloem van mening dat de mate van geweld, en in zijn ogen het sadisme de afgelopen jaren alleen maar is toegenomen. “Een game wordt uitgebracht en de volgende in de reeks moet nog heftiger en gewelddadiger worden dan zijn voorganger. In sommige games wordt je zelfs beloond als je de nek van je tegenstander met blote handen breekt!”


Je kunt jezelf afvragen of de mate van geweld en sadisme, zoals Dijsselbloem stelt, de afgelopen jaren sterk is toegenomen. De game-industrie is zich de afgelopen jaren enorm gaan richten op de casual markt, op consumenten die het leuk vinden om af en toe een spelletje te spelen. Het is gebleken dat gewelddadige videogames niet goed verkopen bij deze doelgroep. Bovendien is het percentage van gewelddadige videogames binnen het huidige gameaanbod gering, slechts 5 procent. Dit maakt het zeggen dat het gameaanbod gewelddadiger is geworden een beetje kort door de bocht. Collin van Ginkel, Creative Director bij ontwikkelaar Two Tribes geeft bovendien aan dat je in elke mediavorm geweld terug vindt. “Boeken, films, journaals, overal vind je veel geweld terug. Het nu gaan aanpakken van de game-industrie zou oneerlijk zijn.”

Verantwoordelijkheid
Hoewel het daadwerkelijke aanbod aan gewelddadige games misschien slechts een paar procent binnen het gehele aanbod is, kun je natuurlijk wel de vraag stellen of meer geweld nu echt nodig is. Uit onze enquête is gebleken dat games als Manhunt, Modern Warfare 2 en Grand Theft Auto bij veel gamers de nodige vragen opriepen. Vooral de vliegveld scene ‘No Russian’ in Modern Warfare 2 was ook onder gamers een heet topic.

Op de vraag wie er verantwoordelijk is om te voorkomen dat jongeren met dit soort scènes in aanraking komen, zijn de meningen nogal verdeeld. PvdA Tweede Kamerlid Dijsselbloem is in ieder geval duidelijk in zijn stelling. “Wat mij betreft hebben alle mediamakers ook een verantwoordelijkheid en moeten zij zich bewust zijn van wat voor maatschappelijk effect hun producten hebben”, aldus Jeroen Dijsselbloem. Voor deze uitspraak valt wat te zeggen, maar SP’er Hans van Leeuwen en VVD’er Mark Harbers willen het probleem anders aanpakken. Zij vinden dat er beter gecontroleerd moet worden op de leeftijd van personen die gewelddadige games kopen. Zij leggen de verantwoordelijkheid neer bij de winkeliers en minder bij de game-industrie. Strengere controle moet jongeren onder een bepaalde leeftijdsgrens beletten van het spelen van gewelddadige videogames. Uit onderzoek is gebleken dat dit de laatste maanden een stuk beter wordt gedaan. Bureau 240a, een organisatie die de naleving van het PEGI systeem laat controleren door het onderzoeksbureau TNS/NIPO, laat namelijk weten dat doormiddel van ‘mysterie shoppers’ is gebleken dat winkels, videotheken, bibliotheken en bioscopen strenger op leeftijd controleren. Mysterie shoppers zijn jongeren van 11 tot 15 jaar die onder begeleiding van volwassenen videogames proberen te kopen waar zij eigenlijk te jong voor zijn. Nu wordt 42% van de kopers en bezoekers geweigerd omdat men te jong is, dit was 2 jaar geleden slechts 14%.


De Nederlandse speelgoedwinkels maken de grootste vooruitgang mee, waar de leeftijdsgrenzen twee jaar geleden door slechts 8% werd nageleefd, is nu gebleken dat maar liefst 45% van alle winkeliers de PEGI leeftijdsgrenzen aanhoudt. Deze verbeteringen zijn het gevolg van het akkoord dat winkels, bioscopen, bibliotheken en videotheken vorig jaar oktober met minister van Justitie Hirsch Ballin hebben gemaakt. Naleving van de PEGI leeftijdsgrenzen wordt dus een stuk serieuzer genomen, mede dankzij verschillende trainingstrajecten dat Bureau 240a aanbiedt aan medewerkers van bioscopen, winkels en bibliotheken.

Ook de ouders zijn volgens de politieke partijen verantwoordelijk voor wat hun kinderen te spelen krijgen. Politici pleiten ervoor dat ouders zich meer moeten gaan verdiepen in gaming. Hoewel men de primaire verantwoordelijkheid niet bij de game-industrie legt, zijn beide partijen het met elkaar eens dat het goed zou zijn als de industrie zichzelf bepaalde morele grenzen zou opleggen.

Ook de andere partijen vinden dat ouders verantwoordelijk zijn voor hetgeen hun kinderen spelen. GroenLinks en D66 zien voorlichting aan deze ouders als een belangrijk punt. Mariko Peters, Tweede Kamerlid van GroenLinks geeft aan dat wat haar betreft de overheid de game-industrie regels kan opleggen, wanneer men niet uit eigen beweging voor meer voorlichting voor de ouders zorgt.

Morele grenzen?
Het feit dat we in een democratie leven en iedereen mag doen en laten wat hij of zij wil, betekent niet direct dat ontwikkelaars alles maar moeten kunnen doen. De politiek wil dat de game-industrie bij zichzelf te rade gaat en zichzelf moet afvragen wat hun morele grenzen zijn. Toch is het moeilijk om die grenzen vast te stellen. Iedereen stelt namelijk andere morele grenzen. Wat de ene persoon te ver vindt gaan, is voor de andere persoon misschien niet schokkend.

Dijsselbloem is wel van mening dat de game-industrie die grenzen moet stellen. Samen met collega Martijn van Dam heeft Dijsselbloem 4,5 jaar geleden al gepleit voor gedragscodes binnen de game-industrie. Hij wil overigens niet dat de overheid dit de industrie op gaat leggen, het initiatief moet vanuit de industrie komen. Een gedragscode lijkt Dijsselbloem een ideale oplossing; zo kan een industrie zelf grenzen stellen en dan zou zelfregulatie mogelijk zijn. D66 politicus Boris van der Ham en GroenLinks politica Mariko Peters zijn niet voor overheidsbemoeienis binnen de game-industrie. D66 heeft ook in haar partijprogramma opgenomen dat de overheid zich niet dient te bemoeien met de inhoud van wat voor mediavormen dan ook, dus ook niet met videogames.

Jeroen Jansz, Hoogleraar Communicatie Wetenschappen aan de Erasmus Universiteit Rotterdam kiest op dit punt toch partij voor de politici. Jansz heeft zich de afgelopen jaren beziggehouden met onderzoek naar de effecten van gewelddadige videogames op jonge spelers en vindt het soms buitensporige geweld in videogames helemaal niet nodig. “Ook als je wetenschappelijk hebt vastgesteld dat games geen directe oorzaak van geweld zijn kun je alsnog discussiëren over de vraag of je een bepaald type game moet toejuichen”, aldus Jansz.

Zetten games aan tot geweld?
De centrale vraag in deze kwestie is in feite heel simpel. Zetten videogames aan tot geweld? De afgelopen jaren zijn er verschillende onderzoeken geweest die getracht hebben het verband tussen geweld in games en geweld gepleegd door jongeren die games spelen in beeld te brengen. De uitkomst van die onderzoeken was telkens hetzelfde; games an sich zorgen er niet voor dat jongeren gewelddadig worden, het is een combinatie van factoren. “We moeten bij deze kwestie het wetenschappelijk onderzoek serieus nemen en de opinies van individuen laten voor wat ze zijn”, zo geeft professor Jeroen Jansz terecht aan. Uit het gepleegde onderzoek kun je de conclusie trekken dat het spelen van gewelddadige games een risico op agressief gedrag met zich meebrengt bij gamers die daar gevoelig voor zijn. Met de onderzoeken is duidelijk aangetoond dat het spelen van een gewelddadige game op zich nooit een voldoende oorzaak is van agressie.


Terughoudendheid is gewenst
Is het daarom wel terecht dat de politiek zich zo bemoeid met de game-industrie. Onderzoeker David Nieborg vindt van niet. Hij heeft zich de afgelopen jaren gespecialiseerd in het analyseren van cultuurverschijnselen en in zijn onderzoek speelt gaming een belangrijke rol. Ook hij is van mening dat de Nederlandse overheid terughoudend moet zijn in de gameverbod kwestie. “Gewelddadige games zijn wat mij betreft niet fout, mits zij zich binnen de grenzen van de wet houden.” Net als veel andere deskundigen geeft David Nieborg aan dat er een verschil is tussen smaak en wat eventueel gevaarlijk kan zijn.

De politiek moet dus heel voorzichtig zijn met uitspraken over een eventueel gameverbod. Nieborg pleit voor terughoudendheid. “De politiek dient zich niet te bemoeien met de inhoud van media en bovendien is het aantal gewelddadige games in werkelijkheid maar een gering aanbod binnen de markt.”

Is een gameverbod reëel
Uit de enquête onder de bezoekers van Gaming Only is gebleken dat maar liefst 39% van de 484 ondervraagden van mening is dat een gameverbod in de Benelux aanstaande is. Toch blijkt dit niet het geval te zijn. Uit onze gesprekken met deskundigen en politici is namelijk gebleken dat men geen heil ziet in een gameverbod. Partijen als GroenLinks en D66 hebben duidelijk in hun partijprogramma opgenomen dat men niet wil tornen aan de inhoud van wat voor mediavorm dan ook. Ook de VVD ziet niets in een verbod op gewelddadige videogames. “Mensen die dat soort games toch willen spelen zullen dan de illegaliteit induiken”, aldus Mark Harbers.

Jeroen Dijsselbloem is principieel tegen een verbod op gewelddadige videogames. “Je wilt gewoon dat mensen zoveel mogelijk vrijheid hebben. Men is over het algemeen volwassen genoeg om te doen en te kijken wat ze willen. Mijn enige punt is dat ik vind dat de ontwikkelaars meer verantwoordelijkheid nemen.” Al met al zijn de betrokken partijen niet van mening dat een verbod op gewelddadige videogames praktisch haalbaar is. Een daadwerkelijk verbod lijkt hoogst onwaarschijnlijk. Extra strenge leeftijdscontroles lijken de oplossing en hoewel dit de laatste maanden beter wordt gedaan is er altijd nog ruimte voor verbetering.

De betrokken politieke partijen zijn vóór morele zelfregulering binnen de game-industrie. Dat wil dus zeggen dat men graag zou zien dat de game-industrie vanuit zichzelf grenzen gaat stellen van wat wel en wat niet verantwoord is. Of dit ook echt gaat gebeuren is nog maar de vraag. Uitgevers en ontwikkelaars zijn nu eenmaal bedrijven en bedrijven bieden aan waar de consument om vraagt. De grote vraag is; wat gebeurt er als de game-industrie niet met morele zelfregulering begint en het maling heeft aan de oproep van deze politici? Zal de overheid dan wel gaan ingrijpen?